Кніга “Мёд і крыху палыну” дазваляе заглянуць у таямніцу лёсу казаскае жанчыны на працягу ХХ стагодьдзя. Яна адорвае вонкавага чытача цікавосткамі звычайнага побыту, на якія рэдка зьвяртаеш увагу, калі неяк агулам хочаш даведацца пра народ ды культуру.
Але разам з тым гэтую кнігу вельмі цяжка параіць, бо яе наўрад ці назавеш у пэўным сэнсі мастацкай. Прыўкрашаныя запісы ўспамінаў не ператвараюца ў адзіную тканіну апавяданьня. Усі тры часткі, пра Акбалжан, Олтуган і Марыю, ідуць не дзеля саміх сабе, не таму, што павінны данесьці нейкі сэнс. Яны скончваюцца роўна на зьяўленьні наступнай гераіні, быццам на гэтым яны выканалі свае ролі. Але кожная, і бабка, і маці, жывуць далей, недзе сярод дэкарацыяў наступных аповедаў. Падаецца, нават скончваецца кніга на адну главу пазьней, чым трэба.
Марыя Амар ідзе ў шэрагу аўтарак, якія зьвярнуліся да тэмы памяці, каб зрабіць зь яе ўласны аўтафікшн. Ейны твор цікава параўноўваць зь родзічамі па жанры ад пісьменьніц зь іншых краін. Праз гэта адчыняюцца дзьверы ў гуманістычнае прыняцьцё іншага. Часам за ўласным сіндромам ахвяры няма жаданьня ўбачыць трагедыю суседа. Кніга робіць гэтае дадатковае намаганьне, каб пабачыць трошкі далей.
Аповед бабкі Сычыхі з часткі пра Акбалжан у гэтым пляне даволі кранальны:
“Як прыйшла Савецкая ўлада, адзін сын сышоў з войскам Калчака, другі — у Чырвоную армію патрапіў. Абодва загінулі. А мужа майго забілі, не даваў хату падпаліць. <…> Вось мы, тры бабы сабраліся — і сюды, на Ўрал, — працягнула баба Дуся. — Даехала я адна. Каго тут толькі няма. Расейцы, украінцы, казахі, башкіры, чувашы… Хто ад чырвоных пацярпеў, хто ад белых, не разьбярэш. Таму непатрэбных пытаньняў ніхто не задае. Але, глядзі, трымай язык за зубамі. Мне казала, душу аблегчыла, больш нікому. Хоць у якім народзе ёсьць людзі чыстыя, а ёсьць навалач”.
Рэфрэнам гэтаму будзе сустрэча з навалаччу Марыі ва ўласны галодны час, якая падштурхне яе да вяртаньня ў тый бок, зь якога ўцякала яе бабка.
Пры гэтым сымбалічна, што кніга напісана расейскай. Падаецца, казахамоўнага чытача ёй не зьдзівіць. Яна зроблена на вонкавы погляд, у нейкім сэнсе як закліканьне, якое можа даць рады на ўласны адказ, на апавяданьне пра сваю сямью. Уважаю гэта за добры пачын. Спадзяюся, шмат каму знойдзецца што распавесьці.

Гледзячы на тое, як Сяргей Ціханоўскі на камеры сварыцца з жонкай, у Менску напэўна казалі з усьмешкай, што яго трэба было выпускаць раней.

Ёсьць такая рэч у беларускім грамадстве, якую адкладаюць прагаворваць да лепшага часу. Але яна ўсё роўна вылязае, не атрымліваецца прыхаваць. Гэта гвалт. Калі беларусы ўзьняліся ў 2020 годзе — гэта была рэакцыя на распутную ўседазволенасьць уладаў. Крок па вяртаньню ўласнае годнасьці. І не дарма такую вялікую ролю ў агульных пратэстах гралі менавіта жанчыны. Прабачце, але каму як не кабеце, ведаць аб гэтым лепш за ўсё?

А калі адысьці ад палітыкі, разам высьветліцца, што мужчынская палова ня будзе бачыць у слёгане лукашэнкаўскай кампаніі задушэньня “Любимую не отдают” нічога дрэннага. Вось таму й бяда. Можна зьбегчы з лукашэнкаўскай Беларусі, але агульнае стаўленьне да ўласнага статусу, да жонкі, усмактанае задоўга да прыходу вусатага да ўлады, нікуды ня дзенецца.

Таму мы й майма гісторыі, як пра сьпявачку Мэрыем Герасіменку, якая цярпела ў 2020, эмігравала, але муж выявіўся ня лепш за сілавікоў. Майма Стрыжака, на падзеі якога заплюшчвалі вочы, бо “мужчына робіць добрую справу, а вы са сваёй мітусьнёй”. А беларускі, якія эмігравалі, усё часьцей на варыянт спаткацца зь беларусам адказваюць “ні за што”.

Гвалт владаў, гвалт сістэмы — гэта адзін з бакоў гвалту, распаўсюджанага ў грамадстве. І нельга паўстаць супраць аднаго і не чапаць другі. Пазбаўляцца трэба ад усяго разам. Ціханоўскі, які быў затрыманы да пачатку ўсіх падзей 2020, які ўласна патрапіў пад турэмны гвалт, трымаецца вярнуць уласны гонар, статус, які ён меў у былым жыцьці. Дзе ўсё знаёма, дзе жонка падначальваецца. Але за гэты тэрмін менавіта ягоная жонка перамагла, мабыць не літаральна, але хаця б маральна. Яна — твар і голас Беларусі, той, іншай часткі краіны, якая пяць гадоў таму сказала “Досыць!” і з таго часу трымае слова. І калі муж Сьвятланы хоча застацца на гэтым баку, а не на баку катаў, не на баку узурпатараў, трэба прыняць, што як раней — больш нельга.

Часам няма лепш варыянту, чым сказаць сабе: “Сяргей, замаўчы і ідзі рабіць катлеты”.

Прапановы прэзыдэнта Польшчы Наўроцкага на конт павялічэньня тэрмінаў атрыманьня грамадзянства вельмі балючыя для шматлікіх беларусаў, якія абралі гэту краіну месцам для жыцьця пасьля таго, як былі вымушаныя зьехаць з бацькаўшчыны па выніку няўдалага 2020 году. З улікам абавязковай страты пашпарту, якая ці насьцігла, ці чакае амаль усіх, суседняя краіна бачылася як ціхая гавань побач.
Але гэта была ілюзія, якая паціху сыходзіць. Чэслаў Мілаш пісаў аб міжваеннай Польшчы, што тая будавалася на спаборніцтве ідэяў Пілсуцкага і Дмоўскага, і у якой перамог апошні. Продкі заходніх беларусаў, якім давелося жыць у той Польшчы, на сваёй скуры зазналі тую перамогу. Ані мая бабуся, ані іншыя старыя сваякі аб той Польшчы нічога добрага сказаць не маглі.
Але была надзея, што ідэі Гэдройця перамаглі былы дуалізм, стаўшы кансэнсусам новай Польшчы. З той надзеяй я сам гадоў 10 таму беспасьпяхова шукаў дакументы, каб па магчымасьці падацца на Карту паляка. Як высьветлілася ў апошнія гады, надзея была дарэмнай. Прапановы Гедройця — “За нашую і вашую свабоду”, “Хай над Ільвовам разьвяваецца жоўта-блякітны сьцяг”, ды іншыя — толькі замянілі стары літвінскі рэгіяналізм Пілсуцкага. Але монанацыяналізм па-дмоўскаму ўвесь час быў таксама тут. Мабыць сьпярша хаваўся ў ценю, але паступова выходзіў на палітычны прастор, і з перамогай PiS, якую толькі ўзмацніла катастрофа над Смаленскам, зноў стаў прэвалюючым. Умоўная перамога “Грамадзянскай кааліцыі” з партнэрамі ў 2023 больш выпадковая, чым хацелась верыць спачатку. Зараз відавочна, што ў 2027, калі ўрад вогуле дацягне, яны не перамогуць. Аборты не дазволяць. Уцекачоў будуць выціскаць. Правы застануцца на паперы. Каталіцкая царква страціць апошнія рысы, якія адрозьніваюць яе ад Маскоўскай.
Я вельмі ўтульна адчуваў сябе ва Ўроцлаве, калі там быў у 2016. Калі другі раз апынуўся ў Варшаве, хіба й праездам, але злавіў думку: “Мне б падабалася тут жыць!”. Мабыць і добра, што не адбылося.
Пакутны час выпаў нашаму пакаленьню, нічога ня скажаш.

<…> Я наўмысна распрацаваў маршрут па гарах Цянь-Шаня так, каб завершыць яго на знакамітым алмацінскім возеры Медэа. Скуль адразу тралейбусам можна было даехаць да Саюза пісьменнікаў Казахстана, дзе месцілася і рэдакцыя часопіса “Простор”.

Абадраны, згаладалы, брудны, зарослы шчэццю да вачэй, я калыхаўся ў тралейбусе і весела думаў, што ніколі такога і блізу не было, каб яшчэ ранкам паснедаць у гарах ля вогнішча, а па абедзе ўжо ехаць у грамадскім транспарце. Звычайна пасля складанага маршрута некалькі дзён трэба было дабірацца да цывілізацыі.

Перад будынінай Саюза пісьменнікаў мяне чакаў яшчэ адзін сюрпрыз. На прыступках ля вялізных дзвярэй стаяў ладны натоўп мужчын у гарнітурах з галыптукамі. He веда- ючы, як іх абмінуць, я збянтэжана схіліў галаву і рушыў у самую сярэдзіну. Гарнітуры здзіўлена расступаліся, і толькі самы апошні не рухаўся. Я падняў вочы і ўбачыў Алжаса Сулейменава, тады самага знакамітага паэта сярод усіх нацыянальных літаратур (а ў Казахстане ён меў вагу нават большую, чым старшыня Вярхоўнага Савета). Я трохі шмаргануў заплечнікам па гарнітуры Алжаса і неўзабаве апынуўся ў абдымках сябра.

А праз якія паўгадзіны ў яго кватэры ўжо адмакаў у балеі і раз-пораз зіркаў на стол з кавуном, дыняй, вінаградам, пловам і рознафарматнымі пляшкамі.

Гэта была фантастыка, каб так адразу і ўсё разам: абснежаныя вяршыні за вакном, лепшы сябар побач, балея з гарачай вадой і келіх каньяку ў руцэ…

Р. S. Калі быць больш дакладным, дык Алжас Сулейменаў зрабіўся суперзнакамітым не столькі праз паэзію, колькі даследчай кнігай “Аз і Я”, у якой даводзіў, што “Слова пра паход Ігара” напісанае рускай і цюркскай мовамі.

Гэта настолькі абурыла расейцаў, што аўтара ганілі на арганізаваных парткамамі сходах па ўсім Саюзе: ад Палітбюро да апошняй вясковай бібліятэкі. (На адным з іх у літінстытуце я таксама прысутнічаў.)

За выключэньнем таго, што возера Медэа няма, цалкам так і выглядае Алматы. Уключаючы багаты стол, дзе ўсё разам. Цудоўнае месца пад Сонцам.

Прыватны сэктар у Алматы — гэта велічэзныя плоты вышэй за чалавека. З аднога боку ад хаты, дзе я здымаю пакой на верхнім паверсі, жывуць карэйцы, зь якімі гаспадыня хаты неяк моцна пасварылася. Зьверху я часам наглядаю, як стары патрыярх іх сямьі выгадоўвае курачак у нізе амаль тыповага карэйскага каскаднага агароду. На Наўрыз ён упершыню за доўгі час павітаўся з гаспадыняй. Яна была ўражаная.

Па другі бок хату з дваром, які па ўйгурскаму звычаю амаль цалкам накрыты прыдашкам ды павецьцямі, нядаўна купіў мясцовы расеец. Цяпер ён зьбіраецца ўсі гэтыя стваральнікі ценю і шуму пад час дажджу разабраць.

Калі я крочу ўздоўж гэтых каменных ды бляшаных плотаў да аднаго з аўтобусных пріпынкаў побач, звычайна міную брамку з грэцкім сьцягам. Тут жывуць нашчадкі сасланых пантыйцаў, якія не хаваюць гонар па страчанай радзіме. 

У гандлёвым цэнтры я на ламанай казаскай спрабую спытаць у працаўніцы турэцкага кафэ, якая ня надта разумее па расейску, які напой ідзе зь іхнім донэр-комба. Пакуль дапіваю гарбату, размаўляючы па тэлефоне па-беларуску, за столік насупраць садзяцца тры элегантныя азэрбайджанкі, маць з дачкамі, і пачынаюць шчабятаць а жаночых справах на сваёй мове.

Нехта скажа, што гэта павярхоўна, усё значна складаней і сумней. Але я бы хацеў захаваць гэтую пяшчотную разнастайнасьць у сваем сэрцы, калі аднойчы пакіну Казахстан.

Трэці год як я жыву ў Алматы. За гэты час я прыстасаваўся да гораду. Зарабіў тут новыя хваробы, заблукаўся ў гарах, а сёлета мяне яшчэ й машына зьбіла. То бок стаў зусім як мясцовы.

Апрача іншага, асвоіцца ў Алматы — значыць прызвычаіцца да смогу. А ён тут заўжды: улетку, узімку, на ўсходзе і на захадзе. З гор ты бачыш як ён шэра-ружовым слоям паветру навісае над горадам, а ўнізе ты проста жывеш у ім, як рыба ў вадзе. Маё первае ўражаньне было менавіта такім. Спачатку я закватараваў у Алатаўскім раёне, і калі шпацыраваў увечары да дому, захадзіў у смог як у мора, хвалі якога пачыналіся каля Толе Бі, і паступова паглыналі тое, што было вышэй. Калі год таму я пераехаў у раён у верхняй часцы гораду, нечакана прыкмеціў, што мая вопратка пахне як пасьля курца. Да гэтага яго не заўважваеш, бо гэты водар літаральна стаіць паўсюды.

Гэта ня новая праблема. Мясцовы гурт “Опиа” у сваёй песьне “Я умираю в Нур-Султане”, якой апісалі дух перыяду позняга елбасы, сярод іншага скардзіліся:

Чёрт бы побрал Алматинский смог

Вядома, я не пляную заставацца тут назаўжды. Але такая прывілегія даступная не для ўсіх. Больш за тое, тут пачынаеш востра чуць, што наогул такое прывілегія. Бо пакуль я тутака, я магу дазволіць сабе жыць у верхняй частцы. А што тыя, хто засталіся, ці радзіліся і усё жыцьцё правялі ў тым жа Алатаўскім, ці іншым раёне горада, які знаходзіцца ўнізе гораду?

Гэтым жа пытаньнем задаўся аўтар стужкі “Алматы? Ок жыць са смогам?” Канат Бейсекеяў. Бо як можа быць ОК, калі найчасьцейшая парада ўзімку — гэта сядзець дома, бо дыхаць паветрам наўпрост небяспечна? Як можа быць ОК, калі толькі афіцыйна над горадам кожны дзень развейваецца пэўны чыгуначны састаў вугалю ніжэйшай якасьці? А не афіцыйна ёсьць прыватны сэктар, які топіць чым бог пашле, ёсьць дзясяткі, калі ня сотні тысяч устарэлых машын, якія кожны дзень вэндзяць выхлапнымі газамі содні наскрозь. А ўлады год за годам абяцаюць, як наладзяць сітуацыю, але нічога не мяняецца. Бо становішча, якое склалося, спорнае гаманцам вялікіх людзей, а пра іншых, ці нават пра заўтра ніхто не думае.

Пытаньне, якое задае ў сваёй стужцы Байсекеяў, відавочна рытарычнае. Але таму яго важна прагаворваць зноў і зноў. Таму я таксама хочу падзяліцца ім з вамі:

Культурныя рысы народа выяўляюцца праз мову, якою ён карыстаецца. Напрыклад, пра вялікае значэньне сямьі, рода, кляна ў жыцці казахаў даволі вядома. Калі сьпіс гасьцей на Той скончваецца знаёмымі супрацоўнікаў з пазамінулага месца працы, то вясельле лічыцца амаль камерным. Нават калі кажуць пра тое, як Казахскае ханства захапіла расейская імперыя, часьцей за ўсё ўспамінаюць пра тры жузы, якія ў сваю чаргу самы раз параўнаць зь Ізраільскімі плямёнамі. Ды й як іначай? Казахі гэта народ Вялікага стэпу, які заўжды жыў цыклямі выгану быдла. Калі вандруеш па бязмежнай прасторы, трэба знайсьці на што абаперціся. І хіба адбыліся крывавыя падзеі ХХ стагодьдзя, якія цалкам зьмянілі жыцьцё й побыт казахаў, калі ўсё зьмянілася ды перамяшалася, не-не, ды й успамянуць: якое прозвішча? Зь якога жуза? Хто свой, хто чужы; хто чым кіруе, хто ня на сваім месцы.

Зразумела, сучасная жывая мова працягвае адлюстроўваць тонкасьці радавога ладу.  Справа ня толькі ў абавязку ведаў сваех “әке”, “ата”, “баба” і гэтак далей, таго што завецца “ата тегі”, то бок паходжаньня. Нават ў тым, што ў свеці завецца nuclear family мы майма падрабязную катэгарызацыю. Напрыклад, старэйшая сятра гэта “әпке”; малодшая адносна брата “қарындас”, а адносна сястры — “сіңлі”. І гэтак далей, ужываецца штодзённа і ня лічыцца чымсьці дзівосным, архаічным ці нязручным.

І тут знянацку мы спатыкаемся аб “аға”, які адначасова вызначае і старэйшага брата і дзядзьку. Як так? Адкуль такая неспадзяваная сэмантычная затока? Гэта не блытаніна, як раз наадварот. Тут праз мову сьведчыць прастора культуры, у межах якой казахі жылі да ХХ стагодьдзя, пакуль іх гвалтоўна, пры дапамозе вялікага голаду не зрабілі аселымі. 

У традыцыйнай казаскай сямьі першынец павінен быў перайсьці мужніным бацькам. У далёкіх аўылах ці сярод замежных казахаў (часткова гэта тыя, хто ўцёк ад галадамору ў 20-30-е гады), якія й цяпер жывуць вандроўным спосабам, гэты даволе траўматычны рытуал захаваўся й да гэтага часу. Калі немаўля недзе праз паўгады з моманту нараджэньня адлучаюць ад цыцкі, адбывалася “бауырына салу”, то бок усынаўленьне. Бабка забірала немаўля ад маці, і гадавала як свайго. Калі дзіцё станавілася дарослым, яго зноў запытвалі, ці ня хоча ён вярнуцца да сапраўдных бацькоў. Зразумела з апошнімі на той момант ён ня меў амаль нічога агульнага, і звычайна абіраў бок дзядулі з бабуляй.

Цяпер Бауырына салу можа падавацца як нешта жудаснае і варьяцкае, але гэта было даволі карысным спосабам захаваньня роду ў Вялікім стэпу. Маладая, толькі сфармаваная сямья, літаральна толькі пачынала свой шлях. Першая ўласная чарада, першы прагон, які мог складацца з тысячаў кілометраў спачатку ў бок летняга выгана, а потым да зімовай стаянцы — гэта вельмі цяжкая праца, асабліва калі самастойна ідзеш упершыню. Таму калі бацькі маладых забіралі дзіцяня, які абавязкова паяўляўся пасьля вясельля, гэта ня толькі дапамагала, але й узмацняла ўнутрырадавыя сувязі. 

Вандроўных казахаў больш амаль што й няма. Рытуал бадай што й ня патрэбны, існуе недзе на мяжы знікненьня толькі сярод тых, хто сам у наш час зьяўляецца рэліктавым героем чырвонай кнігі чалавечых супольнасіцяў. Але ў моўным календары гэта адбылося амаль учора, чатыры-пяць пакаленьняў таму. І вось мы майма гэтае дзіўнае адлюстраваньне ў выглядзе “брата-дзядзькі”, якое з аднога боку можа падавацца як дзірка ў тканіне сэнсу, але насамрэч затыкае значна большае правальле паміж былым і сучасным ладамі жыцця.

Хутчэй за ўсё калісьці ў будучыні зьявіцца замена, якая зьніме двухсэнсоўнасьць з “аға”-шкі. Але гэта будзе сведчыць аб тым, што культура казахаў таксама зьмянілася. 

Сёньня на курсах казаскае мовы мы павінны былі распавесьці пра бацькаўшчыну. Дзе нарадзіліся, адкуль прыехалі, і гэтак далей. Я згадаў, як спачатку ў дзяцінстве, а потым самастойна езьдзіў да бабцы ў вёску на Берасьцейшчыне. Дарэчы, «вёска маёй бабцы» па-казаску гучыць вельмі прыгожа: «Әжемның ауылы». На мой густ ёсьць у гэтым пераліве гукаў нейкая пяшчотная цяплыня.

Потым я казаў, як з вайной апынуўся ў Алматы, але ня гледзячы на прыгоды, сумаваў па радзімым мясьцінам. Аднаклясніца ледзьве пляснула ў далоні і са спагадай пераклала па-свойску: «Тоскует по Москве». Але калі я гаварыў пра сум, то мэтанакіравана абраў не «қала», то бок «горад», а слова «жер», якое можна перакласьці як «зямля», ці «родны кут». Я ж насамрэч распавядаў пра вёску. Сам сабе толькі падумаў, «Хай гэтая Масква хоць у пекла праваліцца».

А калі пасьля занятку ішоў да дому, успомніў аб прароцтвах праваслаўных старцаў. Як з Масквы трэба цякаць як мага хутчэй, бо прыйдзе час, калі яна сапраўды ў пекла сыдзе. І здаецца разгадаў, што яны мелі на ўвазе. Калі габрэі аддалі Езуса на раскрыжаваньне, яны гэта зрабілі паколькі хацелі бачыць Царства Боскае матэрыяльным. А ён абяцаў духоўнае, значыцца ня быў мэсіяй. Яны так учыталіся ў тэкст Бібліі, што згубілі сэнс пасланьня.

Вось і зараз па сутнасьці Масква ўжо па духу ў пекле, але тым, хто там застаецца, па большасьці добра. Мае тамтэйшыя суседзі ды сваякі працягваюць лічыць украінцаў братамі, і адначасова не супраць, каб тых забівалі далей. Дасылаюць праз тэлеграм віншаваньня са Зьвеставаньнем, і падтрымліваюць патрыярха Кірыла, які абвесьціў гэтую вайну сьвятой. Верагодна да гэтага часу вераць у прароцтва, але прамінулі, калі яно спраўдзілася.

Было сказана «ня ведаю вас, адкуль вы; адыдзеце ад Мяне ўсе, хто ўчыняе няпраўду». Але падаецца на гэты конт тыя, хто чытаў, мяркуюць таксама, як тыя, хто клікаў да вяртаньня мэтадаў сталінізму на конт магчымасьці патрапіць пад стрэльбы выканаўчага камітэту.

Ну а яшчэ вынік у тым, што я пакуль моцна блытаюсь у казаскіх склонавых канчатках. Трэба паўторваць.

Расейская паэтка Васіліна Арлова ў дзёньнькавым запісы ў Facebook напісала, як мне здаецца, важную думку:

Может быть, особенность моего положения состоит в том, что Российская Федерация напала буквально на место моего детства, на самое дорогое место на планете, я вчера рассказывала дорогой подруге Тане, что это единственное место, где у меня были мои любимые деревья. В Москве у меня не было любимых деревьев, потому что все деревья были там как бы общие, публичные, с ними кто угодно мог иметь какие угодно отношения, а в украинском селе моего каникулярного детства было не так — у меня были отношения с конкретными деревьями, и они мне, мне казалось, отвечали взаимностью, то есть как бы узнавали и привечали меня.

Запіс ад 24 сьнежаня 2023 году

Я таксама меў дрэвы, якія мне былі вельмі дарагія. Кожны раз, як прыязджаў да вёсцы, заўсёды хадзіў да дзьвух магутных дубоў вздоўж дарогі на мяжы вёсцы побач зь воданапорнай вежай, на якой было гнездо дзеля шмталікіх пакаленьняў буслоў. Аднойчы ў адное зь гэтых дрэваў ударыла маланка. Яно раскалолася, і яго зрэзалі. Калі я вярнуўся, той дуб, які застаўся, выглядаў як удовы стары.

Далей у полі, дзе пасьвяць кароў, было адзінае высокае дрэва, якое не выкарчвалі. Пастухі адпачывалі ў яго цяню ў час сьпякоты, і напэўна нехта зь іх высек на дрэве ўсьмешку. То бок да рамана Віктора Гюго я ведаў, што шрамы могуць быць падманлівымі.

Больш за ўсё пасьля жніўня 2020 году, калі вусаты таракан з дапамогай са ўсходу перамог, я цярпеў страту магчымасьці даведацца да гэтага кутку на Берасьцейшчыне. Пайшоў другі год, як я жыву ў Алматы. За гэты час не памятаю, каб я сумаваў па Маскве. Але ўлетку я ўночы рабіў невялікі шпацыр па алее каля дому перад сном. Я глядзеў уверх на галіны на фоне начнога змроку, і злавіў сабе на думцы, што гэта нагадвае мне быццам я іду па вуліцы радзімай вёсцы. І так зашчымела ў грудзях, што я амаль не разраўціўся.

Гэтыя лысыя брыдоты, якім настолькі не хапіла павагі зь боку захаду, што яны вырашылі патапіць усіх наогул у крыві, да гэтага часу, да гэтай хвіліны, прадоўжваюць ня толькі вайну вонкі, але і рэпрэсіі ўнутры. Бо яны ня могуць й ня змогуць перадолець. На маю думку гэта таму, што ў іхнем апошнем былі эпізоды зь нянавісьцю да пацюкоў. Але не было дрэваў, якія можна было любіць.

Калі хуйло зь тэлеэкранаў казаў «Мною принято решение о проведении специальной военной операции», гэта не было нечаканым. Было зразумела, што будучыні для нас з Маргарытаю і для дзіцяці, якога мы тады яшчэ чакалі, больш няма. Яго больш не было для ўсей краіны, але яе жыхары за гады, не, за дзесяцігодзьдзі ўпушчанага часу прызвычаіліся да адсутнасьці пэрспэктыў. А зараз яны прызвычайваюцца да таго, што сьмерць заўсёды побач.

Я да гэтага часу не разумею, чаму ўкраінцам не дазваляюць біць захаднай зброяй па аб’ектам унутры расеі. Магчыма, каб не распыляць сілы. Пакуль трэба павытрэсваць акупантаў са сваёй тэрыторыі. Але жаданьне, каб расейцы пачулі тое, што робяць украінцам, не зьнікае. Аднак, мяркую, не пачуюць.

Сёньня гадавіна з пачатку поўнамасштабнага нападу. У вайне, якая цягнецца нашмат даўжэй. Год, на працягу якога расейцы забіваюць украінцаў. Бяздушна, бессэнсоўна, сабе на праклён. Я спадзяваўся, мусіць хоць магілізацыя прымусіць да нечага. Не, чмобікі на відэа нылі толькі пра дрэнныя ўмовы, у якіх яны апынуліся.

За год гэтая краіна для мяне памерла. Я нічога пра яе не разумею, да і не хачу. Толькі паразы ў вайне. Ганебнай і скрышальнай паразы. Але надзеі на яе хуткасьць пакуль не знаходжу.